درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس پنجم

مطالعه برای انجام فعالیت: جامعه‌ی اسلامی بعد از پیامبر

خلافت ابوبکر

پس از رحلت پیامبر گرامی اسلام حضرت محمّد (ص)، میان گروه‌هایی از مسلمانان، بر سر جانشینی (خلافت) آن حضرت اختلاف پیدا شد. البتّه پیامبر اکرم (ص) در آخرین سفرش به مکّه، در محلّی به نام غدیر خُم، حضرت علی (ع) را به عنوان جانشین خود معرّفی کرده بود. بنابراین، گروهی حضرت علی (ع) را جانشین آن حضرت می‌دانستند.

سرانجام، ابوبکر به خلافت انتخاب شد. گروهی از مردم با ابوبکر بیعت کردند؛ یعنی، با او پیمان بستند که از دستوراتش پیروی کنند. حضرت علی (ع) و یارانش برای اینکه در میان مسلمانان اختلاف ایجاد نشود، سکوت کردند.

خلافت عمر و عثمان

بعد از ابوبکر، عمر خلیفه شد. در زمان عمر، مسلمانان سرزمین‌های زیادی از جمله ایران را به قلمرو اسلام افزودند. عمر پس از ده سال خلافت، توسّط یکی از مخالفانش مجروح شد و چند روز بعد درگذشت.

پس از عمر، عثمان به خلافت رسید. در زمان خلافت او بعضی از حاکمان شهرها به مردم ستم می‌کردند. مردم از عثمان خواستند تا آن حاکمان را از کار برکنار کند ولی او به خواسته‌ی آنها توجّهی نکرد. سرانجام، گروهی از مخالفان، خانه‌ی عثمان را محاصره کردند. حضرت علی (ع) تلاش زیادی کرد که مخالفان را آرام کند امّا آنها به خانه‌ی عثمان حمله کردند و او را کشتند.

خلافت حضرت علی (ع)

پس از کشته شدن عثمان، مسلمانان با خواهش و اصرار از حضرت علی (ع) خواستند که خلافت را بپذیرد و با اشتیاق با حضرت علی (ع) بیعت کردند. حضرت علی (ع) شهر کوفه را که در عراق قرار داشت مرکز خلافت خود قرار داد. آن حضرت همانند محرومان و مستضعفان زندگی ساده‌ای داشت؛ برای اجرای عدالت تلاش می‌کرد و دست ستمگران را از بیت‌المال کوتاه کرد. به همین دلیل، با شروع خلافت حضرت علی (ع) و آشکارشدن شیوه‌ی حکومت او، برخی از سودجویان بیعت خود را شکستند و به مخالفت و جنگ با آن حضرت پرداختند امّا سرانجام، شکست خوردند.

به چهار نفر خلفایی که پس از پیامبر اکرم (ص) زمامداری مسلمانان را به عهده گرفتند، خلفای راشدین یا خلفای نخستین می‌گویند.

جنگ صِفّین

پس از مدّتی همه‌ی سرزمین‌های اسلامی، به جز شام (سوریه)، پیرو حضرت علی (ع) شدند. در آن زمان، معاویه پسر ابوسفیان، حاکم شام بود. حضرت علی (ع) معاویه را که مردی ستمگر بود، از حکومت شام برکنار کرد امّا معاویه از این دستور سرپیچی کرد و همچنان در شام ماند و به مخالفت با امام علی (ع) ادامه داد.

سرانجام، میان امام علی (ع) و معاویه جنگ درگرفت. در روز آخر جنگ، چون پیروزی سپاهیان حضرت علی (ع) قطعی بود، معاویه پریشان شد و از مشاور حیله‌گر خود، عمروعاص، خواست تا هر چه زودتر چاره‌ای بیندیشد. عمروعاص به لشکریان پیشنهاد کرد که قرآن‌ها را بر سر نیزه‌ها کنند و فریاد بزنند: «ما همه پیرو این کتابیم و نباید با هم جنگ کنیم».

برخی از سپاهیان امام علی (ع) این پیشنهاد را پذیرفتند و از جنگ دست کشیدند. حضرت علی (ع) سعی کرد فریب‌خوردگان سپاه را از حیله‌ی دشمن آگاه کند امّا موفّق نشد.

سرانجام، قرار شد از هر دو سپاه نماینده‌ای انتخاب شود؛ دو نماینده با هم گفت‌و‌گو کنند و حکمی بدهند. حضرت علی (ع) و معاویه هم این حکم را بپذیرند.

معاویه، عمروعاص را که مردی حیله‌گر بود، انتخاب کرد. گروهی از سپاهیان فریب خورده‌ی امام علی (ع) برخلاف نظر آن حضرت، «ابوموسیٰ اشعری» را که مردی ساده لوح بود، به عنوان نماینده‌ی خود انتخاب کردند. هنگام مذاکره، عمروعاص، ابوموسیٰ اشعری را فریب داد و به او گفت: «بیا هم معاویه و هم علی را از خلافت برکنار کنیم».

ابوموسیٰ پذیرفت و برکناری حضرت علی (ع) را از خلافت اعلام کرد امّا عمروعاص زیر قول خود زد و اعلام کرد که معاویه، خلیفه‌ی مسلمانان است.

خوارج

پس از آنکه عمروعاص توانست ابوموسیٰ را فریب دهد و معاویه را به عنوان خلیفه معرّفی کند، گروهی از سپاهیان حضرت علی (ع)، به جای پذیرش اشتباه خود، از اطاعت آن حضرت سرپیچی کردند و با او دشمن شدند. این گروه، که خوارج نامیده شدند، خلافت معاویه را نیز قبول نداشتند.

خوارج که مردمی بی‌رحم و نادان بودند، از آن پس به آزار و کشتار مسلمانان پرداختند.

عاقبت، حضرت علی (ع) ناچار شد با خوارج بجنگد. در پایان این جنگ (جنگ نهروان) حضرت علی (ع) پیروز شد.

خلافت حضرت علی (ع) تقریباً پنج سال طول کشید. در این دوره آن حضرت لحظه‌ای از آشوب دشمنان در امان نبود امّا در همین مدت کوتاه توانست عدالت را در جامعه برقرار کند و ظلم و ستم را براندازد.

حضرت علی (ع) یاور و پشتیبان مظلومان و یتیمان و نمونه‌ی کامل شجاعت و ایمان بود. او بار دیگر روش پیامبر و دین اسلام را زنده کرد.

شهادت امام علی (ع)

پس از شکست سخت خوارج در جنگ نَهروان، یکی از آنها مأمور کشتن حضرت علی (ع) شد. او که اِبن ملجم نام داشت، در سحرگاه روز 19 رمضان سال چهلم هجری، هنگامی که حضرت علی (ع) در مسجد کوفه مشغول خواندن نماز صبح بود، با شمشیر زهرآلود خود ضربه‌ای به سر آن حضرت زد. حضرت علی (ع) دو روز بعد، در 21 رمضان به شهادت رسید.

خلافت امام حسن (ع)

پس از شهادت حضرت علی (ع)، پیروان آن حضرت با پسر بزرگ ایشان، امام حسن (ع)، بیعت کردند. معاویه از این موضوع آگاه شد و با تعداد زیادی از سپاهیانش به سمت عراق حرکت کرد. امام حسن (ع) نیز آماده‌ی جنگ شد امّا بسیاری از سپاهیان او را افراد منافق یا سست ایمان تشکیل می‌دادند. معاویه با وعده‌ی پول و مقام، میان افراد سپاه امام حسن (ع) اختلاف ایجاد کرد و برخی از آنها را از دور ایشان پراکنده کرد. با وجود این، چون از جنگ می‌ترسید، نامه‌ای برای امام فرستاد و از او خواست که با وی صلح کند. امام حسن (ع) پیشنهاد صلح را با شرایطی که به نفع مسلمانان بود، پذیرفت. امّا معاویه به شرایط صلح نامه عمل نکرد.

تأسیس حکومت بنی اُمیّه

پس از مدّتی، امام حسن (ع) به تحریک معاویه، مسموم شدند و به شهادت رسیدند. معاویه برخلاف شرایط صلح نامه، از بیت‌المال برای خود درباری باشکوه ساخت؛ فرزندش، یزید، را به جانشینی خود برگزید و حکومت بنی امیّه (امویان) را تأسیس کرد.